Ο Παγκόσμιος Χάρτης του Ορτέλιου
Πώς έβλεπαν οι Ευρωπαίοι τον κόσμο το 1570
Ο Αβραάμ Ορτέλιος (Abraham Ortelius) ήταν Φλαμανδός γεωγράφος, χαρτογράφος και εκδότης, μία από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής χαρτογραφίας του 16ου αιώνα. Γεννήθηκε στην Αμβέρσα το 1527 και έζησε σε μια εποχή κατά την οποία οι μεγάλες θαλάσσιες εξερευνήσεις άλλαζαν ριζικά την εικόνα που είχαν οι Ευρωπαίοι για τον κόσμο. Το 1570 εξέδωσε στην Αμβέρσα το περίφημο έργο του Theatrum Orbis Terrarum, δηλαδή «Θέατρο της Οικουμένης». Το έργο αυτό θεωρείται συχνά ο πρώτος σύγχρονος άτλαντας, καθώς συγκέντρωνε χάρτες διαφορετικών περιοχών σε ενιαία μορφή, με κοινό μέγεθος, ύφος και εκδοτική οργάνωση. Δεν επρόκειτο απλώς για μια συλλογή χαρτών, αλλά για μια συστηματική προσπάθεια παρουσίασης της γεωγραφικής γνώσης της εποχής. Η πρώτη έκδοση περιλάμβανε 53 χαρτογραφικά φύλλα και τυπώθηκε από τον Gilles Coppens de Diest.
Ο παγκόσμιος χάρτης που άνοιγε τον άτλαντα είχε τον τίτλο Typus Orbis Terrarum. Δεν ήταν ο πρώτος χάρτης που δημιούργησε ο Ορτέλιος, αλλά ένας από τους διασημότερους. Πριν από το 1570 είχε ήδη ασχοληθεί με τη χαρτογραφία και είχε δημιουργήσει, μεταξύ άλλων, έναν μεγάλο παγκόσμιο χάρτη το 1564. Το μοναδικό γνωστό σωζόμενο αντίτυπο αυτού του παλαιότερου χάρτη φυλάσσεται σήμερα στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Βασιλείας. Ο Typus Orbis Terrarum αποτυπώνει με εντυπωσιακό τρόπο τόσο τη γνώση όσο και την άγνοια της Ευρώπης του 16ου αιώνα. Με μια πρώτη ματιά, ο χάρτης θυμίζει τον κόσμο όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Όμως, αν τον παρατηρήσει κανείς προσεκτικά, θα διαπιστώσει μεγάλες αποκλίσεις από τη σύγχρονη γεωγραφική πραγματικότητα.
Η Ευρώπη, η Βόρεια Αφρική και μεγάλο μέρος της Ασίας παρουσιάζονται με σχετική ακρίβεια, καθώς οι περιοχές αυτές ήταν γνωστές στους Ευρωπαίους από την αρχαιότητα, τον Μεσαίωνα και τα εμπορικά δίκτυα της Μεσογείου και της Ανατολής. Αντίθετα, η Αμερική, η οποία είχε εισέλθει στη γεωγραφική συνείδηση της Ευρώπης μόλις μετά τα ταξίδια του Κολόμβου και των μεταγενέστερων εξερευνητών, εμφανίζεται έντονα παραμορφωμένη. Τόσο η Βόρεια όσο και η Νότια Αμερική παρουσιάζουν ανακρίβειες στο σχήμα, στις αναλογίες και στις ακτογραμμές τους, επειδή πολλές περιοχές δεν είχαν ακόμη εξερευνηθεί συστηματικά ή δεν είχαν αποτυπωθεί με αξιόπιστα γεωγραφικά δεδομένα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιοχή της Νέας Γουινέας (στην αριστερή άκρη του χάρτη). Στον χάρτη εμφανίζεται ως μια νεοανακαλυφθείσα γη, αλλά η μορφή της παραμένει αβέβαιη. Την εποχή του Ορτελίου οι Ευρωπαίοι δεν γνώριζαν ακόμη με βεβαιότητα αν η Νέα Γουινέα ήταν νησί ή αν αποτελούσε μέρος μιας μεγαλύτερης νότιας ηπείρου. Γι’ αυτό και οι ακτογραμμές της παρουσιάζονται με υποθετικό τρόπο. Ο ίδιος ο χάρτης αντανακλά αυτή την αβεβαιότητα, καθώς η χαρτογράφηση του νοτιοδυτικού Ειρηνικού βασιζόταν ακόμη σε αποσπασματικές πληροφορίες.
Η Αυστραλία, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, δεν είχε ακόμη χαρτογραφηθεί από τους Ευρωπαίους. Οι πρώτες τεκμηριωμένες ευρωπαϊκές επαφές με τις αυστραλιανές ακτές θα γίνονταν αργότερα, στις αρχές του 17ου αιώνα, κυρίως από Ολλανδούς θαλασσοπόρους. Στον χάρτη του Ορτελίου, όμως, εμφανίζεται στο νότιο τμήμα του κόσμου μια τεράστια στεριά με την ονομασία Terra Australis Nondum Cognita, δηλαδή «Νότια Γη ακόμη άγνωστη». Αυτή η γη δεν αποτελεί πρώιμη ανακάλυψη της Ανταρκτικής ούτε ακριβή αναπαράσταση της Αυστραλίας. Είναι μια υποθετική ήπειρος, προϊόν της γεωγραφικής σκέψης της εποχής.
Η ιδέα της Terra Australis είχε βαθιές ρίζες στην αρχαία και μεσαιωνική γεωγραφία. Πολλοί λόγιοι πίστευαν ότι έπρεπε να υπάρχει μια μεγάλη νότια στεριά, η οποία θα εξισορροπούσε τις γνωστές μάζες ξηράς του βόρειου ημισφαιρίου. Έτσι, οι χαρτογράφοι συχνά γέμιζαν το άγνωστο νότιο τμήμα των χαρτών τους με μια τεράστια ήπειρο, περισσότερο ως θεωρητική υπόθεση παρά ως αποτέλεσμα πραγματικής εξερεύνησης.
Η σύνδεση αυτής της υποθετικής νότιας ηπείρου με τον Πορθμό του Μαγγελάνου είναι επίσης χαρακτηριστική της εποχής. Μετά τον διάπλου του Μαγγελάνου, πολλοί Ευρωπαίοι πίστευαν ότι η γη νότια του πορθμού, η σημερινή Γη του Πυρός, ίσως αποτελούσε το βόρειο άκρο της Terra Australis. Λίγα χρόνια μετά την έκδοση του χάρτη, ο Φράνσις Ντρέικ, αφού πέρασε τον Πορθμό του Μαγγελάνου το 1578, παρασύρθηκε από ισχυρές καταιγίδες προς νοτιότερα νερά. Οι παρατηρήσεις του έδειξαν ότι νότια της Γης του Πυρός υπήρχε ανοιχτή θάλασσα, γεγονός που αμφισβητούσε την ιδέα ότι η περιοχή αυτή αποτελούσε τμήμα μιας τεράστιας νότιας ηπείρου.
Στο βόρειο άκρο του χάρτη εμφανίζεται επίσης μια υποθετική αρκτική στεριά, η Terra Septentrionalis Incognita, δηλαδή η «Άγνωστη Βόρεια Γη». Και αυτή η απεικόνιση δεν ανταποκρίνεται στη γεωγραφική πραγματικότητα. Ο Βόρειος Πόλος δεν είναι ήπειρος, όπως η Ανταρκτική, αλλά θαλάσσια περιοχή του Αρκτικού Ωκεανού, καλυμμένη σε μεγάλο βαθμό από θαλάσσιο πάγο. Οι φανταστικές ή ημιυποθετικές απεικονίσεις του Αρκτικού χώρου ήταν συνηθισμένες στους χάρτες του 16ου και του 17ου αιώνα, καθώς η περιοχή παρέμενε ελάχιστα γνωστή στους Ευρωπαίους χαρτογράφους.
Ο χάρτης του Ορτελίου, σήμερα, αποτελεί ένα πολύτιμο τεκμήριο της εποχής των μεγάλων ανακαλύψεων, καθώς δείχνει έναν κόσμο που βρισκόταν ακόμη υπό διαμόρφωση στη γεωγραφική φαντασία της Ευρώπης. Εκεί όπου υπήρχαν ταξίδια, εμπορικές πληροφορίες και ναυτικές παρατηρήσεις, ο χάρτης πλησίαζε περισσότερο την πραγματικότητα. Εκεί όπου κυριαρχούσε το άγνωστο, ο χαρτογράφος συμπλήρωνε τα κενά με υποθέσεις, παραδόσεις και θεωρητικά σχήματα.
Ο Typus Orbis Terrarum είναι μια αποτύπωση της ευρωπαϊκής γεωγραφικής γνώσης γύρω στο 1570, σε μια περίοδο κατά την οποία οι Ευρωπαίοι προσπαθούσαν να κατανοήσουν έναν πλανήτη μεγαλύτερο, πιο σύνθετο και πιο άγνωστο απ’ όσο είχαν ποτέ φανταστεί.
