Πώς έφτασε το κάπνισμα στην Ευρώπη;
Στις 12 Οκτωβρίου 1492, ο Χριστόφορος Κολόμβος αποβιβάζεται για πρώτη φορά στην Αμερική, συγκεκριμένα στο νησί Σαν Σαλβαδόρ των Μπαχάμων που οι κάτοικοι του ονόμαζαν Γκουαναχάνι. Η πρώτη επαφή με τους ιθαγενείς ήταν ειρηνική. Οι κάτοικοι των νησιών, τους οποίους οι Ισπανοί ονόμασαν «Ινδιάνους», υποδέχθηκαν τους νεοαφιχθέντες με περιέργεια και φιλική διάθεση. Αντάλλαξαν μαζί τους απλά αντικείμενα όπως χάντρες, κουδουνάκια, και υφάσματα. Ανάμεσα στα αντικείμενα που προσέφεραν οι ιθαγενείς, ξεχώριζαν κάποια αποξηραμένα φύλλα με έντονη, ασυνήθιστη οσμή. Τα φύλλα αυτά ήταν καπνός, ένα φυτό άγνωστο έως τότε στους Ευρωπαίους.
Αρχικά, οι Ισπανοί δεν έδωσαν ιδιαίτερη σημασία σε αυτά. Το ενδιαφέρον τους παρέμενε στραμμένο στον εντοπισμό πολύτιμων μετάλλων. Ωστόσο, κατά την συνέχεια της εξερεύνησης, άρχισαν να παρατηρούν με μεγαλύτερη προσοχή τις συνήθειες των ιθαγενών. Όταν τα πλοία του Κολόμβου έφτασαν στην Κούβα, δύο μέλη της αποστολής, ο Ροδρίγο δε Χέρεθ και ο Λουίς δε Τόρες, έγιναν μάρτυρες μιας τοπικής συνήθειας που τους προκάλεσε εντύπωση. Είδαν τους ιθαγενείς να καίνε φύλλα καπνού και να εισπνέουν τον καπνό είτε μέσω απλών σωλήνων είτε με τυλιγμένα φύλλα, σε μια μορφή που θυμίζει τα μεταγενέστερα πούρα. Αυτό δεν γινόταν μόνο για ευχαρίστηση. Για πολλούς λαούς της Καραϊβικής και της Κεντρικής Αμερικής είχε και τελετουργική σημασία. Συνδεόταν με θρησκευτικές δεήσεις, θεραπευτικές χρήσεις αλλά και κοινωνικές συνήθειες. Πίστευαν ότι μπορούσε να καθαρίσει το σώμα, να διώξει τα κακά πνεύματα και να φέρει τον άνθρωπο πιο κοντά στον κόσμο των θεών.
Η εμπειρία αυτή προκάλεσε την περιέργεια των Ευρωπαίων. Ο Ροδρίγο δε Χέρεθ δοκίμασε αυτή τη συνήθεια και, σύμφωνα με την παράδοση, θεωρείται ο πρώτος Ευρωπαίος που κάπνισε καπνό. Στις περιγραφές που αποδίδονται σε αυτόν και σε άλλους ναυτικούς, αναφέρεται ότι οι ιθαγενείς χρησιμοποιούσαν τον καπνό για να νιώθουν χαλάρωση, να μειώνουν την κόπωση και να εισέρχονται σε μια κατάσταση ήπιας ευφορίας. Όταν η αποστολή επέστρεψε στην Ισπανία, το φαινόμενο αυτό δεν πέρασε απαρατήρητο. Σύμφωνα με μεταγενέστερες αφηγήσεις, ο Ροδρίγο δε Χέρεθ προκάλεσε φόβο και καχυποψία όταν άρχισε να καπνίζει δημόσια, εκπνέοντας καπνό από το στόμα και τη μύτη. Σε μια κοινωνία βαθιά θρησκευόμενη, όπου το άγνωστο συχνά συνδεόταν με το υπερφυσικό, η εικόνα αυτή θεωρήθηκε ανησυχητική. Έτσι, κατά την παράδοση, οδηγήθηκε ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης και φυλακίστηκε. Αν και το περιστατικό αυτό δεν επιβεβαιώνεται πλήρως από τις ιστορικές πηγές, αντανακλά το πολιτισμικό σοκ που προκάλεσε αυτή η παράξενη συνήθεια.
Κατά τον 16ο αιώνα, η χρήση του καπνού άρχισε να διαδίδεται σταδιακά στην Ευρώπη. Αρχικά αντιμετωπίστηκε ως εξωτικό και σπάνιο προϊόν, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις θεωρήθηκε και φαρμακευτικό. Ιδιαίτερο ρόλο στη διάδοση του έπαιξε ο Γάλλος διπλωμάτης Ζαν Νικό (Jean Nicot), από τον οποίο προέρχεται και η λέξη «νικοτίνη». Ο Νικό εισήγαγε τον καπνό στη γαλλική αυλή τον 16ο αιώνα, προωθώντας τον ως θεραπευτικό φυτό. Σταδιακά, ο καπνός μετατράπηκε από περιέργεια σε εμπορικό προϊόν μεγάλης αξίας. Οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι οργάνωσαν την καλλιέργειά του στις αποικίες τους, ιδιαίτερα στην Καραϊβική και στη Νότια Αμερική. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, το κάπνισμα διαδόθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη με τις πίπες και τα πούρα και, αργότερα με τα τσιγάρα.
Αυτή ήταν μόλις ένα από τα προϊόντα του Νέου Κόσμου που έφτασαν στην Ευρώπη, επηρέασε βαθιά τις καθημερινές συνήθειες των Ευρωπαίων και εξελίχθηκε σε παγκόσμιο προϊόν με τεράστια οικονομική και πολιτισμική σημασία.
Παρακολουθήστε το σχετικό βίντεο για αν δείτε ποια αγαθά και ποιες συνήθειες ήταν άγνωστα στους Ευρωπαίους πριν την Ανακάλυψη της Αμερικής.
