1507: Ο πρώτος Παγκόσμιος Χάρτης που απεικονίζει την Αμερική
Στις 24 Απριλίου 1507, ο Γερμανός χαρτογράφος Μάρτιν Βαλτζεεμίλερ εκδίδει έναν δωδεκάφυλλο παγκόσμιο χάρτη, συνοδευόμενο από το έργο Cosmographiae Introductio. Ο χάρτης αυτός είναι σήμερα ευρέως γνωστός ως «το Πιστοποιητικό Γέννησης της Αμερικής», καθώς αποτελεί την πρώτη γνωστή χαρτογραφική απεικόνιση της νεοανακαλυφθείσας ηπείρου με διακριτή ταυτότητα.
Ο χάρτης βασίστηκε στη γεωγραφική παράδοση του Κλαύδιου Πτολεμαίου, εμπλουτισμένη με τις νεότερες πληροφορίες που προέκυψαν από τις εξερευνήσεις του Αμέριγκο Βεσπούτσι και άλλων θαλασσοπόρων της εποχής. Κατά τα ταξίδια του (1499–1502), ο Βεσπούτσι κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι νέες αυτές ακτές δεν αποτελούσαν τμήμα της Ασίας, αλλά ανήκαν σε έναν «Νέο Κόσμο». Η άποψη αυτή, που διαδόθηκε ευρέως μέσω των επιστολών του, επηρέασε καθοριστικά τη σκέψη των χαρτογράφων της εποχής.
Με βάση αυτές τις πληροφορίες, ο Βαλτζεμίλερ απεικόνισε τις ανατολικές ακτές της νέας ηπείρου και χάραξε το όνομα «America» στο νότιο τμήμα της, τιμώντας τον Αμέριγκο Βεσπούτσι. Παρότι σε μεταγενέστερους χάρτες του (1513) απέφυγε τη χρήση του ονόματος, αποδίδοντας την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου στον Χριστόφορο Κολόμβο, η αρχική του πρόταση είχε ήδη διαδοθεί και τελικά επικράτησε.
Ένα ενδιαφέρον ερώτημα που προκύπτει από τον χάρτη είναι η απεικόνιση μιας θάλασσας δυτικά της νέας ηπείρου, πριν ακόμη την ανακάλυψη του Ειρηνικού Ωκεανού από τον Βάσκο Νούνιεθ ντε Μπαλμπόα το 1513. Η εξήγηση δεν βρίσκεται σε κάποια πραγματική γνώση, αλλά σε λογική υπόθεση. Εφόσον η νέα γη δεν ήταν μέρος της Ασίας, έπρεπε να διαχωρίζεται από αυτήν με κάποιο υδάτινο σώμα. Έτσι, ο χαρτογράφος σχεδίασε σχηματικά και τις δυτικές ακτές της, αφήνοντας ενδιάμεσα έναν ωκεανό.
Η απεικόνιση αυτή είναι ενδεικτική της μεταβατικής γνώσης της εποχής. Στοιχεία πραγματικά συνυπάρχουν με εικασίες. Το νότιο άκρο της Αμερικής δεν αποδίδεται με σαφήνεια, ενώ στο βόρειο τμήμα διαφαίνονται υποθετικά περάσματα προς τη δυτική θάλασσα, αντανακλώντας την αναζήτηση ενός θαλάσσιου δρόμου προς την Ασία.
Αντίστοιχα, η απεικόνιση της Αφρικής αντικατοπτρίζει τις πρόσφατες πορτογαλικές επιτυχίες. Το πέρασμα γύρω από το νότιο άκρο της ηπείρου, που είχε ήδη αποδείξει στην πράξη ο Βαρθολομαίος Ντιάζ και ακολούθως αξιοποίησε ο Βάσκο ντα Γκάμα, αποτυπώνεται πλέον ξεκάθαρα, ανατρέποντας την παλαιότερη πτολεμαϊκή αντίληψη περί κλειστής Ινδικής Θάλασσας.
Ο χάρτης αποτελείται από δώδεκα επιμέρους φύλλα, τα οποία όταν ενωθούν σχηματίζουν μια επιφάνεια περίπου 1,28 μέτρων σε ύψος και 2,33 μέτρων σε πλάτος. Από τα αρχικά αντίτυπα, σώζεται σήμερα μόνο ένα, το οποίο αγοράστηκε το 2003 από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου των Ηνωμένων Πολιτειών έναντι περίπου δέκα εκατομμυρίων δολαρίων.
Μερικές λεπτομέρειες του χάρτη:
Στο κομμάτι της Νοτίου Αμερικής διακρίνεται για πρώτη φορά η ονομασία «America».
Η σημείωση δεξιά αναφέρει:
«Στον Καπετάνιο δεκατεσσάρων πλοίων, τα οποία ο Βασιλιάς της Πορτογαλίας έστειλε προς το Καλικούτ (Ινδία), εμφανίστηκε για πρώτη φορά εδώ αυτή η γη. Πιστευόταν ότι ήταν ήπειρος (terra firma), ενώ στην πραγματικότητα φαίνεται να είναι μια νήσος θαυμαστού αλλά μη πλήρως γνωστού μεγέθους, που περιρέεται από νερό. Σε αυτήν, άνδρες και γυναίκες συνηθίζουν να κυκλοφορούν ακριβώς όπως τους γέννησε η μητέρα τους. Και αυτοί είναι πράγματι λίγο πιο λευκοί από εκείνους που βρέθηκαν στην προηγούμενη ναυσιπλοΐα, η οποία έγινε κατ’ εντολή του Βασιλιά της Καστίλης.»
Ο «Καπετάνιος των 14 πλοίων» είναι ο Πορτογάλος Πέντρο Άλβαρεζ Καμπράλ, ο οποίος το 1500, πηγαίνοντας προς την Ινδία, έκανε μια μεγάλη παράκαμψη στον Ατλαντικό και «έπεσε» πάνω στις ακτές της σημερινής Βραζιλίας. Ο Καμπράλ ονόμασε τη γη “Ilha de Vera Cruz” (Νησί του Αληθινού Σταυρού), πιστεύοντας αρχικά ότι ήταν νησί, πριν συνειδητοποιήσουν ότι πρόκειται για τη Νότια Αμερική.
Το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας στην νότια άκρη της Αφρικής. Είχε ανακαλυφθεί μόλις 19 χρόνια πριν από την δημοσίευση του χάρτη.
Η Μορφή αριστερά απεικονίζει τον Κλαύδιο Πτολεμαίο, τον Αλεξανδρινό γεωγράφο και αστρονόμο. Κρατάει ένα τεταρτημόριο συμβολίζοντας την επιστημονική και μαθηματική βάση της χαρτογραφίας του. Ο χάρτης δείχνει τον Παλαιό Κόσμο, δηλαδή τις τρεις ηπείρους που ήταν γνωστές στην αρχαιότητα (Ευρώπη, Ασία και Αφρική).
Στο δεξί τμήμα του χάρτη απεικονίζεται ο Φλωρεντινός εξερευνητής Amerigo Vespucci, το όνομα του οποίου αναγράφεται ρητά πάνω από το κεφάλι του (AMERICI VESPUCII) αντιπροσωπεύοντας τη σύγχρονη γνώση της εποχής εκείνης. Στον χάρτη δίπλα του, βλέπουμε την αναπαράσταση του Νέου Κόσμου. Έχει ενδιαφέρον ότι η ήπειρος εμφανίζεται ως μια στενή λωρίδα γης, καθώς οι δυτικές ακτές της ήταν ακόμα άγνωστες.
Η σημείωση στην κάτω αριστερή γωνία του χάρτη αναφέρει:
«Γενική περιγραφή διαφόρων γαιών και νήσων, τις οποίες δεν μνημόνευσαν οι αρχαίοι συγγραφείς, και οι οποίες ανακαλύφθηκαν πρόσφατα μεταξύ των ετών του Κυρίου 1497 και 1504, μέσα από τέσσερα ταξίδια που έγιναν στη θάλασσα. Τα δύο έγιναν από τον Φερδινάνδο της Καστίλης και τα άλλα δύο στον νότιο ωκεανό από τον Εμμανουήλ της Πορτογαλίας, τους γαληνότατους βασιλείς. Ο Αμέριγκο Βεσπούτσι ήταν ένας από τους καπετάνιους και διοικητές των πλοίων, κυρίως σε πολλά μέρη για τα οποία δεν υπήρχε καμία προηγούμενη γνώση. Αυτά τα στοιχεία εμείς τα συνενώσαμε με επιμέλεια σε αυτή την απεικόνιση, για να εκφράσουμε την αληθινή γνώση των τόπων.»
Εδώ ο χαρτογράφος αναφέρεται στα τέσσερα ταξίδια που ισχυρίστηκε ότι έκανε ο Αμέριγκο Βεσπούτσι (αν και η ιστορική έρευνα αμφισβητεί αν όντως έγιναν όλα).
