Το Αυγό του Κολόμβου

Ο Ιταλός χρονικογράφος Τζιρολάμο Μπεντζόνι, στο έργο του Historia del Mondo Nuovo, που εκδόθηκε το 1565, διηγείται μια χαρακτηριστική ιστορία για τον Χριστόφορο Κολόμβο. Σύμφωνα με αυτήν, ο Κολόμβος βρισκόταν κάποτε σε συμπόσιο μαζί με Ισπανούς ευγενείς, όπου η συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από τις Δυτικές Ινδίες. Κάποιος από τους παρευρισκόμενους του είπε πως, ακόμη κι αν εκείνος δεν είχε πραγματοποιήσει το ταξίδι, αργά ή γρήγορα κάποιος άλλος Ισπανός θα επιχειρούσε το ίδιο, αφού η Ισπανία διέθετε πολλούς ικανούς άνδρες, λογίους και κοσμογράφους. Ο Κολόμβος δεν αντέτεινε λόγια. Ζήτησε απλώς να του φέρουν ένα αυγό και προκάλεσε τους συνδαιτυμόνες του να το στηρίξουν όρθιο πάνω στο τραπέζι χωρίς κανένα στήριγμα.

Όλοι δοκίμασαν, αλλά κανείς δεν τα κατάφερε. Τότε ο ίδιος χτύπησε ελαφρά την άκρη του αυγού πάνω στην επιφάνεια του τραπεζιού, την πλάτυνε λίγο, και το αυγό στάθηκε όρθιο. Όταν οι υπόλοιποι αντέδρασαν λέγοντας πως αυτό θα μπορούσαν να το είχαν κάνει και οι ίδιοι, ο Κολόμβος τούς έδωσε ουσιαστικά να καταλάβουν αυτό ακριβώς. Ότι πολλές φορές κάτι φαίνεται απλό μόνο αφού πρώτα το έχει πραγματοποιήσει κάποιος άλλος. Η αφήγηση αυτή είναι γνωστή ως «το Αυγό του Κολόμβου». Ωστόσο, από ιστορική άποψη, η αυθεντικότητά της είναι αμφίβολη. Ο Μπεντζόνι που διηγήθηκε αυτή την ιστορία γεννήθηκε περίπου το 1519 στο Μιλάνο, δηλαδή αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του Κολόμβου το 1506. Δεν υπήρξε ούτε σύγχρονος του Κολόμβου και φυσικά ούτε αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων που αποδίδει στη ζωή του. Επίσης καμία γνωστή σύγχρονη πηγή δεν αναφέρει το συγκεκριμένο επεισόδιο, ώστε αυτή η ιστορία να θεωρείται επινοημένη.

Το ενδιαφέρον όμως τώρα αρχίζει. Δεκαπέντε χρόνια πριν από την έκδοση του έργου του Μπεντζόνι, ο Τζόρτζιο Βαζάρι είχε ήδη δημοσιεύσει, το 1550, στις περίφημες Βιογραφίες του μια πολύ παρόμοια ιστορία για τον Φιλίπο Μπρουνελέσκι. Ο Βαζάρι, που θεωρείται από τις σημαντικότερες μορφές της πρώιμης ιστοριογραφίας της τέχνης, αφηγείται ότι ο Μπρουνελέσκι, Κατά την ανέγερση του Καθεδρικού Ναού της Φλωρεντίας, πρότεινε έναν θόλο αρκετά μεγάλο και βαρύ σε σχέση με τους θόλους που πρότειναν οι συνδιεκδικητές αρχιτέκτονες του έργου. Όταν οι αξιωματούχοι της πόλης ζήτησαν να δουν τα σχέδια του θόλου, εκείνος, αρνούμενος να τα παρουσιάσει προφανώς για να μην του τα κλέψουν, πρότεινε να χτιστεί ο θόλος από εκείνον που θα κατάφερνε να τοποθετήσει ένα αυγό όρθιο πάνω σε ένα μαρμάρινο επίπεδο. Η πρόταση του έγινε αποδεκτή. Όταν όλοι οι επίδοξοι αρχιτέκτονες απέτυχαν στην πρόκληση, ο Μπρουνελέσκι πήρε το αυγό, το χτύπησε ελαφρά στο μάρμαρο – κατά τον τρόπο που περιγράφεται και στην ιστορία του Κολόμβου – ώστε το αυγό να σταθεί κάθετα. Όταν οι άλλοι διαμαρτυρήθηκαν πως θα μπορούσαν και αυτοί να είχαν κάνει το ίδιο, ο Μπρουνελέσκι τους απάντησε ότι το ίδιο θα έλεγαν και για τον θόλο, αν έβλεπαν έτοιμη τη λύση.

Η ομοιότητα ανάμεσα στις δύο αφηγήσεις είναι τόσο έντονη, ώστε πολλοί θεωρούν πως η ιστορία του Κολόμβου δεν είναι παρά μεταφορά ή προσαρμογή ενός ήδη γνωστού ιταλικού ανεκδότου. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα αν ο Μπεντζόνι δανείστηκε συνειδητά την ιστορία από τον Βαζάρι. Ωστόσο, είναι πολύ πιθανό ότι χρησιμοποίησε ένα μοτίβο ήδη γνωστό στον ιταλικό λόγιο κόσμο, αποδίδοντάς το στον Κολόμβο για να υπογραμμίσει μια συγκεκριμένη ιδέα: πως η πρώτη σύλληψη και η πρώτη πράξη μιας μεγάλης ανακάλυψης είναι πάντοτε δυσκολότερες από όσο φαίνονται εκ των υστέρων.

Πράγματι, το ταξίδι του 1492, αφού ολοκληρώθηκε, μπορούσε εύκολα να παρουσιαστεί ως κάτι σχεδόν αυτονόητο. Πριν όμως επιχειρηθεί, πολλοί το έκριναν υπερβολικά τολμηρό, αβέβαιο ή ακόμη και ανεδαφικό. Αυτή ακριβώς την αντίθεση ανάμεσα στη δυσκολία της πρωτοβουλίας και στην εκ των υστέρων απλοποίηση φαίνεται να αποτυπώνει ο μύθος του «Αυγού του Κολόμβου». Έτσι, η φράση «το Αυγό του Κολόμβου» έμεινε μέχρι σήμερα για να περιγράφει μια λύση που φαίνεται απλή και αυτονόητη μόνο αφού πρώτα την έχει βρει και την έχει δείξει κάποιος άλλος.