Η Ασθένεια των Ναυτικών

Δημοσιεύθηκε την 22 Μαρτίου, 2026 από Great Navigators

Όταν οι Ευρωπαίοι θαλασσοπόροι άρχισαν από τον 15ο αιώνα να εξερευνούν τον άγνωστο – τότε – Ατλαντικό Ωκεανό, είχαν να αντιμετωπίσουν μια σειρά από κακουχίες, πολλές φορές πρωτόγνωρες. Τα υπερωκεάνια ταξίδια διέφεραν κατά πολύ από τα καθιερωμένα ταξίδια στη Μεσόγειο Θάλασσα και τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές θάλασσες. Εκεί, τα ταξίδια διαρκούσαν λίγες ημέρες και τα πλοία είχαν πάντα κοντά τους μια γνώριμη ακτή για να καταφύγουν σε περίπτωση ανάγκης. Με την πρόοδο των εξερευνήσεων, οι αποστολές γίνονταν όλο και πιο μακρινές, με αποτέλεσμα η διάρκειά τους να φτάνει μήνες ή και χρόνια. Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι ναυτικοί ήταν και η τροφή, η οποία συχνά περιοριζόταν στο ελάχιστο για να μην εξαντληθούν οι προμήθειες και είχε χαμηλή θρεπτική αξία. Η έλλειψη φρέσκων φρούτων και λαχανικών – για τα οποία δεν υπήρχε τρόπος να συντηρηθούν για καιρό – οδηγούσε σε μια τρομερή ασθένεια. Το σκορβούτο.

Το σκορβούτο, γνωστό και ως «ασθένεια των ναυτικών», προκαλείται από παρατεταμένη έλλειψη βιταμίνης C. Τα πρώτα συμπτώματα είναι αδυναμία, εύκολη κόπωση και πόνοι στους μύες, ιδιαίτερα στα πόδια. Στη συνέχεια, τα ούλα πρήζονται και αιμορραγούν, οι αρθρώσεις πονούν έντονα, δημιουργούνται δερματικές βλάβες και πληγές, ενώ ο οργανισμός εξασθενεί όλο και περισσότερο. Σε προχωρημένο στάδιο, η ασθένεια μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές αιμορραγίες, λοιμώξεις και τελικά στον θάνατο.

το πρώτο ταξίδι του Βάσκο ντα Γκάμα το 1497, το σκορβούτο αποδεκάτισε το πλήρωμα και προκάλεσε τον θάνατο περισσότερων από εκατό ανδρών. Στην αποστολή του Μαγγελάνου το 1519, η ασθένεια έπληξε σοβαρά τους ναυτικούς, ιδιαίτερα κατά τη διάσχιση του Ειρηνικού, όπου πολλοί αρρώστησαν και αρκετοί πέθαναν. Το 1535, ο Γάλλος Ζακ Καρτιέ ξεχειμώνιασε στον παγωμένο Καναδά, όπου το πλήρωμά του χτυπήθηκε επίσης από σκορβούτο. Τότε οι ιθαγενείς τού έδωσαν ένα αφέψημα φτιαγμένο από τον φλοιό κάποιου τοπικού κωνοφόρου, πιθανότατα λευκού κέδρου, που βοήθησε αποφασιστικά στη σωτηρία των ανδρών του.

Καθώς οι υπερωκεάνιες δραστηριότητες αυξάνονταν, αυξάνονταν και τα θύματα του σκορβούτου. Το 1740, ο Βρετανός Τζορτζ Άνσον απέπλευσε με οκτώ πλοία και 1.854 άνδρες. Τέσσερα χρόνια αργότερα, μετά τον περίπλου της Γης, επέστρεψαν μόλις 188. Οι μεγάλες απώλειες οφείλονταν σε συνδυασμό κακουχιών, ασθενειών και σκληρών συνθηκών, με το σκορβούτο να αποτελεί μία από τις κυριότερες αιτίες. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε το ενδιαφέρον για συστηματική έρευνα. Το 1747, ο Σκωτσέζος γιατρός Τζέιμς Λιντ, υπηρετώντας στο Salisbury, πραγματοποίησε ένα από τα πιο γνωστά πρώιμα ιατρικά πειράματα, συγκρίνοντας διαφορετικές θεραπείες σε ασθενείς ναυτικούς. Διαπίστωσε ότι τα εσπεριδοειδή ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματικά κατά του σκορβούτου, αν και η πραγματική αιτία της νόσου, δηλαδή η έλλειψη βιταμίνης C, αποσαφηνίστηκε επιστημονικά πολύ αργότερα.

Στα τέλη του 18ου αιώνα, και ιδίως χάρη στην επιρροή του Σκωτσέζου γιατρού Γκίλμπερτ Μπλέιν, η χρήση χυμού λεμονιού καθιερώθηκε σταδιακά στο βρετανικό ναυτικό. Το 1795 η βρετανική κυβέρνηση τον ενέταξε στην καθημερινή διατροφή των ναυτών. Έτσι οι Βρετανοί κατάφεραν να περιορίσουν αποφασιστικά μια ασθένεια που, κατά την Εποχή των Ανακαλύψεων, είχε στοιχίσει αναρίθμητες ζωές και θεωρείται ότι προκάλεσε περισσότερους θανάτους στη θάλασσα από τα ναυάγια, τις μάχες και πολλές άλλες αιτίες μαζί.